Enfleurage, destylacja, CO2: trzy drogi do zapachu

Gucci Flora Gorgeous Jasmine vedle rámů s jasmínem při enfleurage

Substancje zapachowe z roślin pozyskuje się trzema głównymi metodami. Destylacja parą wodną jest najstarsza i najbardziej rozpowszechniona; nadaje się do lawendy, róży, wetywerii i drzewa sandałowego. Enfleurage wychwytywała zapach delikatnych kwiatów, takich jak jaśmin i tuberoza, w tłuszczu, a dziś stosuje się ją rzadko. Ekstrakcja CO2 jest najmłodsza i wydobywa z rośliny zapach bardzo wiernie, bez wysokiej temperatury i pozostałości rozpuszczalników. Wyjaśnimy, jak działają enfleurage, destylacja i ekstrakcja CO2 oraz dlaczego każda z nich pachnie inaczej.

Destylacja: para i alembik

Destylacja to najstarszy sposób pozyskiwania olejku zapachowego z rośliny. Za ojca destylacji róż tradycyjnie uważa się perskiego uczonego Awicennę, który na przełomie X i XI wieku udoskonalił chłodnicę alembiku i uzyskał z róży damasceńskiej zarówno olejek, jak i wodę różaną.

Zasada jest prosta. Para wodna przechodzi przez roślinę i porywa ze sobą cząsteczki zapachowe. W chłodnicy skrapla się, a w naczyniu olejek oddziela się od wody. Pozostała woda nazywa się hydrolatem, a w przypadku róży jest to znana woda różana.

Każdy surowiec potrzebuje innego czasu. Lawendę destyluje się mniej więcej przez godzinę, twarde korzenie wetywerii przez 15–24 godziny, a drewno sandałowe przez dwa–trzy dni. W ten sposób powstaje większość olejków eterycznych: lawendowego, różanego, paczulowego, wetyweriowego, sandałowego, cedrowego i geraniowego.

Wysoka temperatura zmienia jednak niektóre delikatne tony. Dlatego destylowana róża pachnie świeżo i korzennie, a nie miodowo jak świeży kwiat. Więcej w artykule róża damasceńska vs. stulistna.

Szczególnym przypadkiem jest sucha destylacja bez wody. Podgrzewanie kory brzozowej daje dziegieć brzozowy, który nadaje kompozycjom w stylu skóry rosyjskiej dymne i skórzane tony. Więcej w artykule skóra w perfumach.

Enfleurage: zapach uchwycony w tłuszczu

Jaśmin, tuberoza i narcyz nie przetrwałyby wysokiej temperatury destylacji. Mają jednak szczególną właściwość: wydzielają zapach jeszcze długo po zerwaniu. Technikę wychwytywania go w tłuszczu znali już starożytni Egipcjanie. W okolicach Grasse w XVIII wieku stała się ona powszechną praktyką.

Podczas zimnej enfleurage na szklane płyty w drewnianych ramach, zwanych châssis, nakładano warstwę oczyszczonego, bezwonnego smalcu wieprzowego i wołowego. Na niej ręcznie rozkładano świeże kwiaty. Jaśmin wymieniano co 24 godziny, a tuberozę mniej więcej co trzy dni. Kontynuowano to przez dni i tygodnie, aż tłuszcz nasycił się zapachem.

Ciepłą enfleurage stosowano w przypadku róży stulistnej, akacji Farnesa lub kwiatu pomarańczy. Kwiaty zanurzano w miedzianych kadziach z tłuszczem podgrzanym do 40–45 °C i pozostawiano do następnego dnia, po czym dodawano nową partię.

Nasycony tłuszcz nazywa się pomadą. Przemywa się go alkoholem, który wyciąga z niego substancje zapachowe, a po odparowaniu alkoholu pozostaje absolut. Metoda była niezwykle pracochłonna i droga, dlatego około połowy XX wieku zastąpiła ją ekstrakcja lotnymi rozpuszczalnikami, takimi jak heksan. Jak obecnie powstaje absolut, wyjaśniamy w artykule absolut, olejek eteryczny i rezinoid.

Jeśli znasz powieść Perfumy: Historia mordercy Patricka Süskinda, enfleurage odgrywa w niej ważną rolę. Więcej o zapachach w książkach przeczytasz w artykule perfumy w literaturze.

Ekstrakcja CO2: ciśnienie zamiast wysokiej temperatury

Najmłodsza metoda wykorzystuje dwutlenek węgla. Gdy sprężysz go do ciśnienia przekraczającego około 74 bary i podgrzejesz powyżej 31°C, przechodzi w stan nadkrytyczny. Wnika w roślinę jak gaz i rozpuszcza substancje zapachowe jak ciecz. Po uwolnieniu ciśnienia CO2 ponownie zmienia się w gaz i ulatnia. Pozostaje czysty ekstrakt bez resztek rozpuszczalnika.

Ponieważ proces odbywa się w niskiej temperaturze, ekstrakt pachnie bardzo podobnie do surowca. W perfumerii od lat siedemdziesiątych pozyskuje się w ten sposób głównie przyprawy, nasiona i owoce: różowy pieprz, kardamon, imbir, wanilię, kawę lub kakao. Tę samą technologię znasz również z produkcji kawy bezkofeinowej.

Wadą jest cena. Urządzenia wysokociśnieniowe są drogie i nie można ich zainstalować przy każdym polu. Dlatego CO2 przez długi czas nie nadawało się do delikatnych kwiatów, które trzeba przetworzyć natychmiast po zbiorach.

Kiedy stare spotyka się z nowym

W 2015 roku firma perfumeryjna Mane połączyła obie metody. Świeże kwiaty, na przykład jaśmin, najpierw umieszcza się w oleju jojoba w indyjskim stanie Tamil Nadu, czyli w nowoczesnej, roślinnej wersji enfleurage. Następnie olej przewozi się do laboratoriów pod Grasse, gdzie substancje zapachowe wydobywa się z niego za pomocą nadkrytycznego CO2.

Według perfumiarzy z firmy Mane taki ekstrakt jaśminu pachnie bardziej zielono, nieco owocowo i mniej zwierzęco niż klasyczne absoluty. Bardziej przypomina kwiat na polu.

A co z cytrusami?

Cytrusów nie destyluje się ani nie ekstrahuje, lecz wyciska na zimno ze skórek. Dlatego bergamotka, cytryna czy pomarańcza w perfumach pachną tak soczyście i świeżo.

Metoda Jak to działa Surowce Jak pachnie
Destylacja para wodna uwalnia substancje zapachowe lawenda, róża, wetyweria, drzewo sandałowe czysto, wysoka temperatura zmienia niektóre nuty
Enfleurage tłuszcz pochłania zapach kwiatów jaśmin, tuberoza, narcyz w pełni, blisko kwiatu
Ekstrakcja CO2 sprężony CO2 rozpuszcza substancje zapachowe przyprawy, wanilia, kawa bardzo wiernie oddaje surowiec
Wyciskanie skórki wyciska się na zimno bergamotka, cytryna, pomarańcza soczyście i świeżo

Czy rozpoznasz tę metodę w gotowych perfumach?

Zazwyczaj nie. Marki rzadko podają tę informację, a naturalne surowce w perfumach miesza się z syntetycznymi molekułami. Warto jednak wiedzieć, czego się spodziewać: olejek różany pachnie inaczej niż absolut różany, a ekstrakt CO2 z wanilii inaczej niż waniliowy rezynoid. Dlaczego „naturalne” nie zawsze znaczy lepsze, wyjaśniamy w artykule naturalne a syntetyczne. O tym, jak z surowców powstaje gotowy zapach, piszemy w artykule jak powstają perfumy.

Gdzie wyczujesz surowce pozyskiwane wszystkimi trzema metodami

Wetyweria z destylacji stanowi bazę Hermès Terre d'Hermès, gdzie łączy się z pomarańczą, grejpfrutem i cedrem. Terre d'Hermès kosztuje od 89 Kč.

Jaśmin i tuberoza, kwiaty, które niegdyś przetwarzano metodą enfleurage, odgrywają główną rolę w Gucci Flora Gorgeous Jasmine i Armani My Way. Flora Gorgeous Jasmine kosztuje od 79 Kč, My Way od 89 Kč.

Kawę, jeden z typowych surowców ekstrakcji CO2, poczujesz w Maison Margiela Replica Coffee Break. Coffee Break kosztuje od 99 Kč.

Wskazówka od MrRizz: gdy będziesz czytać opis perfum, zwróć uwagę na słowa takie jak absolut, esencja czy ekstrakt CO2. Podpowiedzą Ci, czy spodziewać się pełnego, gęstego zapachu kwiatu, czy czystego i wiernego ujęcia przypraw.

Wypróbuj zapachy w odlewkach

Często zadawane pytania

Czym jest enfleurage?
Historyczna metoda, w której zapach delikatnych kwiatów, takich jak jaśmin czy tuberoza, wychwytywano w tłuszczu. Z nasyconego tłuszczu, pomady, uzyskiwano następnie alkoholem absolut.

Jak działa destylacja parą wodną?
Para przechodzi przez roślinę i porywa substancje zapachowe. Po schłodzeniu olejek zapachowy oddziela się od wody, z której pozostaje hydrolat, na przykład woda różana.

Czym jest ekstrakt CO2?
Ekstrakt zapachowy uzyskiwany za pomocą sprężonego dwutlenku węgla. Powstaje w niskiej temperaturze, nie pozostawia resztek rozpuszczalnika i pachnie bardzo podobnie do surowca.

Czy enfleurage jest stosowane do dziś?
Rzadko. W połowie XX wieku została zastąpiona ekstrakcją rozpuszczalnikami, ale niektóre firmy przywracają ją w nowoczesnej formie z użyciem oleju roślinnego.

liczba komentarzy: 0

Zostaw komentarz