Substancje zapachowe z roślin pozyskuje się trzema głównymi metodami. Destylacja parą wodną jest najstarsza i najbardziej rozpowszechniona; nadaje się do lawendy, róży, wetywerii i drzewa sandałowego. Enfleurage wychwytywała zapach delikatnych kwiatów, takich jak jaśmin i tuberoza, w tłuszczu, a dziś stosuje się ją rzadko. Ekstrakcja CO2 jest najmłodsza i wydobywa z rośliny zapach bardzo wiernie, bez wysokiej temperatury i pozostałości rozpuszczalników. Wyjaśnimy, jak działają enfleurage, destylacja i ekstrakcja CO2 oraz dlaczego każda z nich pachnie inaczej.
Destylacja: para i alembik
Destylacja to najstarszy sposób pozyskiwania olejku zapachowego z rośliny. Za ojca destylacji róż tradycyjnie uważa się perskiego uczonego Awicennę, który na przełomie X i XI wieku udoskonalił chłodnicę alembiku i uzyskał z róży damasceńskiej zarówno olejek, jak i wodę różaną.
Zasada jest prosta. Para wodna przechodzi przez roślinę i porywa ze sobą cząsteczki zapachowe. W chłodnicy skrapla się, a w naczyniu olejek oddziela się od wody. Pozostała woda nazywa się hydrolatem, a w przypadku róży jest to znana woda różana.
Każdy surowiec potrzebuje innego czasu. Lawendę destyluje się mniej więcej przez godzinę, twarde korzenie wetywerii przez 15–24 godziny, a drewno sandałowe przez dwa–trzy dni. W ten sposób powstaje większość olejków eterycznych: lawendowego, różanego, paczulowego, wetyweriowego, sandałowego, cedrowego i geraniowego.
Wysoka temperatura zmienia jednak niektóre delikatne tony. Dlatego destylowana róża pachnie świeżo i korzennie, a nie miodowo jak świeży kwiat. Więcej w artykule róża damasceńska vs. stulistna.
Szczególnym przypadkiem jest sucha destylacja bez wody. Podgrzewanie kory brzozowej daje dziegieć brzozowy, który nadaje kompozycjom w stylu skóry rosyjskiej dymne i skórzane tony. Więcej w artykule skóra w perfumach.
Enfleurage: zapach uchwycony w tłuszczu
Jaśmin, tuberoza i narcyz nie przetrwałyby wysokiej temperatury destylacji. Mają jednak szczególną właściwość: wydzielają zapach jeszcze długo po zerwaniu. Technikę wychwytywania go w tłuszczu znali już starożytni Egipcjanie. W okolicach Grasse w XVIII wieku stała się ona powszechną praktyką.
Podczas zimnej enfleurage na szklane płyty w drewnianych ramach, zwanych châssis, nakładano warstwę oczyszczonego, bezwonnego smalcu wieprzowego i wołowego. Na niej ręcznie rozkładano świeże kwiaty. Jaśmin wymieniano co 24 godziny, a tuberozę mniej więcej co trzy dni. Kontynuowano to przez dni i tygodnie, aż tłuszcz nasycił się zapachem.
Ciepłą enfleurage stosowano w przypadku róży stulistnej, akacji Farnesa lub kwiatu pomarańczy. Kwiaty zanurzano w miedzianych kadziach z tłuszczem podgrzanym do 40–45 °C i pozostawiano do następnego dnia, po czym dodawano nową partię.
Nasycony tłuszcz nazywa się pomadą. Przemywa się go alkoholem, który wyciąga z niego substancje zapachowe, a po odparowaniu alkoholu pozostaje absolut. Metoda była niezwykle pracochłonna i droga, dlatego około połowy XX wieku zastąpiła ją ekstrakcja lotnymi rozpuszczalnikami, takimi jak heksan. Jak obecnie powstaje absolut, wyjaśniamy w artykule absolut, olejek eteryczny i rezinoid.
Jeśli znasz powieść Perfumy: Historia mordercy Patricka Süskinda, enfleurage odgrywa w niej ważną rolę. Więcej o zapachach w książkach przeczytasz w artykule perfumy w literaturze.
Ekstrakcja CO2: ciśnienie zamiast wysokiej temperatury
Najmłodsza metoda wykorzystuje dwutlenek węgla. Gdy sprężysz go do ciśnienia przekraczającego około 74 bary i podgrzejesz powyżej 31°C, przechodzi w stan nadkrytyczny. Wnika w roślinę jak gaz i rozpuszcza substancje zapachowe jak ciecz. Po uwolnieniu ciśnienia CO2 ponownie zmienia się w gaz i ulatnia. Pozostaje czysty ekstrakt bez resztek rozpuszczalnika.
Ponieważ proces odbywa się w niskiej temperaturze, ekstrakt pachnie bardzo podobnie do surowca. W perfumerii od lat siedemdziesiątych pozyskuje się w ten sposób głównie przyprawy, nasiona i owoce: różowy pieprz, kardamon, imbir, wanilię, kawę lub kakao. Tę samą technologię znasz również z produkcji kawy bezkofeinowej.
Wadą jest cena. Urządzenia wysokociśnieniowe są drogie i nie można ich zainstalować przy każdym polu. Dlatego CO2 przez długi czas nie nadawało się do delikatnych kwiatów, które trzeba przetworzyć natychmiast po zbiorach.
Kiedy stare spotyka się z nowym
W 2015 roku firma perfumeryjna Mane połączyła obie metody. Świeże kwiaty, na przykład jaśmin, najpierw umieszcza się w oleju jojoba w indyjskim stanie Tamil Nadu, czyli w nowoczesnej, roślinnej wersji enfleurage. Następnie olej przewozi się do laboratoriów pod Grasse, gdzie substancje zapachowe wydobywa się z niego za pomocą nadkrytycznego CO2.
Według perfumiarzy z firmy Mane taki ekstrakt jaśminu pachnie bardziej zielono, nieco owocowo i mniej zwierzęco niż klasyczne absoluty. Bardziej przypomina kwiat na polu.
A co z cytrusami?
Cytrusów nie destyluje się ani nie ekstrahuje, lecz wyciska na zimno ze skórek. Dlatego bergamotka, cytryna czy pomarańcza w perfumach pachną tak soczyście i świeżo.
| Metoda | Jak to działa | Surowce | Jak pachnie |
|---|---|---|---|
| Destylacja | para wodna uwalnia substancje zapachowe | lawenda, róża, wetyweria, drzewo sandałowe | czysto, wysoka temperatura zmienia niektóre nuty |
| Enfleurage | tłuszcz pochłania zapach kwiatów | jaśmin, tuberoza, narcyz | w pełni, blisko kwiatu |
| Ekstrakcja CO2 | sprężony CO2 rozpuszcza substancje zapachowe | przyprawy, wanilia, kawa | bardzo wiernie oddaje surowiec |
| Wyciskanie | skórki wyciska się na zimno | bergamotka, cytryna, pomarańcza | soczyście i świeżo |
Czy rozpoznasz tę metodę w gotowych perfumach?
Zazwyczaj nie. Marki rzadko podają tę informację, a naturalne surowce w perfumach miesza się z syntetycznymi molekułami. Warto jednak wiedzieć, czego się spodziewać: olejek różany pachnie inaczej niż absolut różany, a ekstrakt CO2 z wanilii inaczej niż waniliowy rezynoid. Dlaczego „naturalne” nie zawsze znaczy lepsze, wyjaśniamy w artykule naturalne a syntetyczne. O tym, jak z surowców powstaje gotowy zapach, piszemy w artykule jak powstają perfumy.
Gdzie wyczujesz surowce pozyskiwane wszystkimi trzema metodami
Wetyweria z destylacji stanowi bazę Hermès Terre d'Hermès, gdzie łączy się z pomarańczą, grejpfrutem i cedrem. Terre d'Hermès kosztuje od 89 Kč.
Jaśmin i tuberoza, kwiaty, które niegdyś przetwarzano metodą enfleurage, odgrywają główną rolę w Gucci Flora Gorgeous Jasmine i Armani My Way. Flora Gorgeous Jasmine kosztuje od 79 Kč, My Way od 89 Kč.
Kawę, jeden z typowych surowców ekstrakcji CO2, poczujesz w Maison Margiela Replica Coffee Break. Coffee Break kosztuje od 99 Kč.
Wskazówka od MrRizz: gdy będziesz czytać opis perfum, zwróć uwagę na słowa takie jak absolut, esencja czy ekstrakt CO2. Podpowiedzą Ci, czy spodziewać się pełnego, gęstego zapachu kwiatu, czy czystego i wiernego ujęcia przypraw.
Często zadawane pytania
Czym jest enfleurage?
Historyczna metoda, w której zapach delikatnych kwiatów, takich jak jaśmin czy tuberoza, wychwytywano w tłuszczu. Z nasyconego tłuszczu, pomady, uzyskiwano następnie alkoholem absolut.
Jak działa destylacja parą wodną?
Para przechodzi przez roślinę i porywa substancje zapachowe. Po schłodzeniu olejek zapachowy oddziela się od wody, z której pozostaje hydrolat, na przykład woda różana.
Czym jest ekstrakt CO2?
Ekstrakt zapachowy uzyskiwany za pomocą sprężonego dwutlenku węgla. Powstaje w niskiej temperaturze, nie pozostawia resztek rozpuszczalnika i pachnie bardzo podobnie do surowca.
Czy enfleurage jest stosowane do dziś?
Rzadko. W połowie XX wieku została zastąpiona ekstrakcją rozpuszczalnikami, ale niektóre firmy przywracają ją w nowoczesnej formie z użyciem oleju roślinnego.
liczba komentarzy: 0